Rusznikarz, cieszynka i broń

Posted By on 19 kwietnia 2017

Kilkusetletnia niewielka kamienica przy Starym Targu pod numerem 2. Od przeszło 40 lat jest warsztatem rusznikarskim Pana Jerzego Wałgi, stanowi centrum rzemieślnicze Cieszyna. Stary Targ położony jest na drodze do wzgórza zamkowego. Ma regularny kształt, a na jego środku stoi pomnik Madonny. Obecna figurka jest kopia XIV wiecznej figury, oryginał jak na arcydzieło przystało, znajduje się w Muzeum Śląska Cieszyńskiego.

Wchodzimy do środka. Pierwsza salka to hołd złożony rzemieślnikom cieszyńskim. Znajdują się tam rękodzieła miejscowych twórców wraz z opisami ginących zawodów. Jest też nawet Franciszek Bizoń, mistrz zduński, z nazwiskiem mojego męża. Może to jakiś odłam zaginionej rodziny?

Kim jest rusznikarz i co go wyróżnia?

W dawnych czasach, jeszcze przedindustrialnych, rusznikarze zajmowali się produkcja i naprawą ręcznej broni palnej. Na ziemiach Polskich cech rusznikarzy sięga XV wieku. Największymi ośrodkami tego cechu był Kraków, Gdańsk oraz Wrocław, a potem również Cieszyn. Cieszyn znajdował się ( i dalej jest w tym samym miejscuJ) na szlaku bursztynowym pomiędzy Wiedniem, Krakowem, Pragą i Wrocławiem oraz na licznych szlakach pielgrzymkowych. To położenie sprawiło, że do Cieszyna wszystkie nowinki szybko trafiały. Trafił też cech rusznikarzy.

Pan Jerzy Wałga – portret

Pasje do podtrzymywania rzemiosła przejął od innego rusznikarza Pana Alberta Palicy (jednego z najwybitniejszych grawerów Polskich dla Mennicy Polskiej). Pan Jerzy przez całe życie pracował w zakładach CELMA, potem otworzył niewielki warsztat naprawy sprzętu sportowego, a dopiero po przejściu na emeryturę zajął się rzemiosłem na „pełen etat”. Z czasem okazało się, że jest jedynym w kraju i prawdopodobnie również jedynym w Europie twórcą Cieszynki. Jego warsztat to małe pomieszczenie pełne szafeczek i szuflad z centralnie umiejscowionym biurkiem do pracy. Na ścianach wiszą zdjęcia z poprzedniej epoki, zdjęcia rodzinne oraz jedna z cenniejszych pamiątek – szyld ojca, który dawniej w tej samej lokalizacji prowadził przedsiębiorstwo taksówkarskie. Podziwiamy powycinane z masy perłowej elementy, błyszczące wstawki, czy surowy, jeszcze niewycięty do końca drewniany zarys przyszłej broni.

Cieszynka – co to takiego?

Cieszynka to po prostu strzelba. Ale nie byle jaka. W dawnych czasach myśliwi używali jej do polowań na ptactwo siedzące. Konstrukcja tej broni jest bardzo prosta. Ładowana przez lufę, wraz z zamkiem kołowym, który miał doprowadzać do wystrzału, a często tego nie robił. Obecnie strzelba raczej nie służy do polowań, a jako pamiątka rodzinna lub piękny element dekoracyjny w kolekcji dzieł sztuki i innych osobliwości. Pan Jerzy Cieszynki restauruje i produkuje. Obecnie czas oczekiwania na zamówienie wynosi 2 lata. Koszt też nie jest mały. W zależności od wykorzystanych elementów dekoracyjnych cena różni się, jednak nie jest to nigdy mniej niż dziesięć tysięcy złotych. Jednak patrząc na to jakich umiejętności musiał nabyć twórca – stolarskich, snycerskich, grawerskich, ślusarskich, szlifierskich oraz metalurgicznych – cena wyda się adekwatna, a nawet zbyt niska do finalnego produktu.

Cieszynka – historia skrócona

Ten rodzaj broni produkuje się w Cieszynie od XVI wieku. Zgodnie z zapiskami z archiwum, zamówień na broń było tak dużo, że rusznikarze nie wyrabiali z produkcją. Pierwszym rusznikarzem był prawdopodobnie Jerzy Puszkarz, natomiast pod koniec tego samego stulecia Jerzy Kurland dopracował mechanizm zamka kołowego, nazwanego od jego imienia kurlandzkim. Dopracowanie mechanizmu i ulepszenie konstrukcji pozwoliło na wystrzelenie pocisku, który leciał nie dale niż … 50 metrów. Co więc sprawiło, że Cieszynka zyskała taką sławę, że nawet Adam Mickiewicz napisał o niej w IV księdze Pana Tadeusza („Dyplomacja i łowy”)? Dlaczego broń ta pełniła formę ozdobną, podkreślała status materialny rodziny? A kupowali ją głównie mieszczanie, hrabiowie, królowie, itd? Odpowiedź poniżej.

Lucas Cranach zdjęcie pochodzi ze strony http://i57.tinypic.com/21aa72o.jpg

 

Popularność Cieszynki – wykonanie i materiały

O popularności Cieszynki zadecydowało najprawdopodobniej wykonanie: wysoka jakość produktów oraz misterne zdobnictwo. Głownie w zdobniczych motywach królowała roślinność (najczęściej kwiat Cieszynki) oraz postacie mitologiczne (węże lub smoki). Łoże inkrustowane masą perłową, rogiem i mosiądzem. Kolba przypomina sarnią nóżkę. Cieszynka wykonywana jest z drewna gruszy, sezonowanego przynajmniej 10 lat aby pozbyć się wilgoci. Nie można sztucznie wysuszyć drewna ponieważ istnieje prawdopodobieństwo, że podczas pracy może pęknąć. Następnie przygotowuje się inne elementy ozdobne. Trzeba wygrawerować elementy w metalu, powycinać kształty z masy perłowej. Kolba inkrustowana jest kością (nie słoniową) lub rogiem jelenia. Wykonanie jednego egzemplarza zajmuje około trzech miesięcy.

Cieszynka – pochodzenie nazwy

Cieszynka wzięła swoją nazwę od kwiatu, tzw. Cieszynianki wiosennej. Jest to kwiat najliczniej występujący na Pogórzu Cieszyńskim. Roślinka ta tworzy przyziemną rozetkę płatków. I właśnie ten kwiatek zyskał taka sławę otrzymując miejsce na najsłynniejszej broni z Państwa Cieszyńskiego. Nie dziwi chyba fakt, że jest pod ochroną. Pierwotna nazwa brzmiała hakwetia, od nazwiska przyrodnika- podróżnika Baltazara Hacqueta. Obecna nazwa ma wymiar symboliczny. Legenda głosi, że cieszynianki wyrosły jako pierwsze na grobie szwedzkiego żołnierza rannego w wojnie trzydziestoletniej. Przed śmiercią prosił o wysypanie ziemi z woreczka na szyi na swojej mogile. W woreczku wraz ziemią były nasiona cieszynianki. W rzeczywistości w 1924 roku profesor Kazimierz Simm zaproponował dla tego gatunku nazwę polską, właśnie cieszynianki wiosennej. Zakwita ona jako pierwsza na wiosnę. No cóż mnie bardziej podoba się wersja legendy. Więcej o legendzie z cieszynianką w roli głównej możecie przeczytać w twórczości Gustawa Morcinka.

Sławne Cieszynki

Jedną z najważniejszych Cieszynek była ta pochodząca prawdopodobnie z 1595 roku wykonana przez Jerzego Kurlanda. Strzelba należała do rodziny, która przywiozła do Jerzego Wałgi swój eksponat zakupiony w domu aukcyjnym. Śledząc jej historię dowiedzieli się, że jest to strzelba którą w 1640 dostał pułkownik Reinwald, stacjonujący w Cieszynie dowódca wojsk szwedzkich, jako łapówkę.

Kolejną ważną sztuka była ta wykonana dla Prezydenta Bronisława Komorowskiego. Prezydent zobaczył Cieszynkę w zbiorach Muzeum Śląska Cieszyńskiego i dowiedział się że jest jeszcze ktoś kto umie taką wykonać. Czas wykonania tej Cieszynki to 2,5 miesiąca – ekspresowe tempo.

Jedna z Cieszynek pojechała również do Muzeum w Krakowie 🙂 .

Cieszynka została wpisana na Krajową Listę Dziedzictwa Narodowego UNESCO. Istnieje również szansa na wpisanie jej na Światowa Listę Dziedzictwa Unesco. W tym roku przegrała z krakowskimi szopkami. O roli niematerialnego dziedzictwa przeczytacie szerzej w artykule – Unesco, a ochrona dziedzictwa niematerialnego autorstwa Julii Włodarczyk.

Adres: Izba Cieszyńskich Mistrzów, ul. Stary Targ 2 , nr tel. 603 217 533

Warsztat rusznikarski Jerzego Wałgi odwiedziłam w ramach 5. Transgranicznego Spotkania Blogerów Podróżniczych. Spotkanie blogerów zorganizowała fantastyczna ekipa z 3 Bros’ Hostel Cieszyn oraz blogerzy – Brewa – Jedź, BAW SIĘ! i Kami – Kami and the rest of the world.

 

Chcesz poczytać więcej? Zapraszam do wpisu o uzdolnionym stolarzu z Maramureszu. A może chcesz zobaczyć jak wyglądają szopki krakowskie lub przejść się szlakiem cieszyńskich magnoli? Podobał Ci się tekst – skomentuj, zostaw komentarz, polub 🙂

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

By continuing to use the site, you agree to the use of cookies. more information

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close